Tuổi trẻ và 'cơn khát' văn hóa dân tộc

Mùa hè năm 2024 chứng kiến một màn "đổ bộ" chưa từng có trong lịch sử âm nhạc Việt, khi rất đông khán giả trẻ vốn chỉ nghe nhạc ngoại đã quay lại tìm hiểu và yêu thích các ca sĩ, nghệ sĩ và âm nhạc Việt Nam. Nhiều người thậm chí đùa rằng đây là một cuộc cách mạng lớn trong việc định vị lại thị phần âm nhạc của Vpop.

Công lớn của cuộc cách mạng trên thuộc về hai chương trình lên sóng cùng thời điểm là Anh trai vượt ngàn chông gai và Anh trai "say hi". Không điều gì có thể bác bỏ sức ảnh hưởng của dàn cast và các ca khúc xuất hiện trong hai chương trình trên, từ rating truyền hình, chỉ số mạng xã hội đến những bài báo, bản tin...

Tuy nhiên, không chỉ đơn thuần là chương trình giải trí với những ca khúc bắt tai, dễ viral, những màn trình diễn trên còn là một phần trong công cuộc đi tìm lời giải cho "cơn khát" văn hóa dân tộc của lớp khán giả trẻ hiện tại.

Chất liệu truyền thống trong phép thử hiện đại

Không khó để liệt kê ra những tiết mục trình diễn mang yếu tố văn hóa, dân tộc trong hai chương trình âm nhạc "hot" nhất mùa hè 2024. Đó là Trống cơm ngập tràn cảm hứng, là liên khúc Áo mùa đông - Trở về đầy hào hùng, là những Mưa trên phố Huế, Đào liễu, Chiếc khăn piêu, Dạ cổ hoài lang hay Có không giữ mất đừng tìm - GENE.

Điểm mạnh của Anh trai vượt ngàn chông gai là sự có mặt của nhiều gương mặt kỳ cựu, hiểu thấu về văn hóa nghệ thuật dân tộc trong dàn cast. Từ đó, các Anh Tài được truyền cảm hứng và tư vấn một cách đầy đủ mỗi khi có ý định phát triển một ca khúc hiện đại dựa trên chất liệu dân gian, dân tộc.

Thiếu yếu tố "điểm tựa" vững chắc như Anh trai vượt ngàn chông gai, dàn cast của Anh trai "say hi" vẫn cố gắng truyền đạt sức trẻ và khao khát vươn tầm trong âm nhạc của lứa ca sĩ Gen Z với Anh trai nước Việt. Tuy còn nhiều thiếu sót ở khía cạnh nghiên cứu chất liệu văn hóa Việt Nam, tinh thần nỗ lực hướng tới dân tộc của các chàng trai trẻ vẫn đáng được ghi nhận.

Điểm chung của những tiết mục kể trên là sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, là phép thử đầy khó khăn nhưng hào hứng với những nghệ sĩ luôn đau đáu nhìn về văn hóa Việt Nam.

Với Trống cơm, NSND Tự Long từng chia sẻ khó khăn lớn nhất là đề bài được đưa ra vốn không phải ca khúc hoàn chỉnh. Nhưng với đề bài khó đó, nhóm ba người Tự Long - Soobin - Cường Seven vẫn phát triển được thành một tiết mục nói về ý chí tuổi trẻ, hào hùng mà không làm mất đi cái "cốt" cái "hồn" của điệu dân ca đồng bằng Bắc bộ Trống cơm.

Tương tự, tiết mục Đào liễu giúp nhiều khán giả hiểu hơn về làn điệu chèo đã gắn bó ngàn đời với những người dân vùng Kinh Bắc. Mưa trên phố Huế giúp lan tỏa rộng rãi chất giọng Huế ngọt ngào cùng nghệ thuật múa chén của vùng đất cố đô. Chiếc khăn piêu lại đưa khán giả ngược lên vùng cao, làm quen với tiếng khèn môi và sáo mèo độc đáo.

Những tiết mục trên là "phép cộng" mà khi thực hiện các nghệ sĩ đều khá hoang mang, không biết nên làm thế nào để đưa ra một kết quả vừa phù hợp với thẩm mỹ âm nhạc đương đại của khán giả trẻ, vừa bảo vệ trọn vẹn những chất liệu đậm đà bản sắc dân tộc. Cho tới khi nhận được phản hồi tích cực của khán giả, họ mới có thể chắc chắn "phép cộng" trên đã thành công.

Quảng bá di sản văn hóa dân tộc qua âm nhạc

Trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook hay Thread, nhiều khán giả vốn là người hâm mộ Kpop chia sẻ họ từng ngưỡng mộ những tiết mục âm nhạc lồng ghép văn hóa truyền thống của xứ kim chi.

Phần lớn fan Kpop có lẽ từng xem phần trình diễn ca khúc Idol của BTS tại MelOn Music Awards 2018. Nhóm nhạc 7 thành viên không chỉ trình diễn vũ đạo đẹp mắt, mà còn biến sân khấu trở thành một buổi triển lãm lớn, cho người hâm mộ toàn thế giới chiêm ngưỡng những nét văn hóa riêng biệt của Hàn Quốc như múa trống Samgo-Mu, múa quạt Buchaechum, múa mặt nạ Talchum.

Thời điểm đó, người hâm mộ Việt Nam hầu như chỉ tự hỏi: "Khi nào Việt Nam có thể làm được điều tương tự?". Nhưng hiện tại, sau 6 năm, mong mỏi trên đã phần nào được thực hiện trong tiết mục Có không giữ mất đừng tìm - GENE tại đêm chung kết 1 của Anh trai vượt ngàn chông gai.

Hẳn không khán giả nào có thể đoán được Nhà Tinh Hoa sẽ biến sân khấu trình diễn hai ca khúc hiện đại trên thành một bức tranh tổng hợp những điểm đặc trưng nhất của nghệ thuật hát bội như mũ quả bông gắn đuôi trĩ, lớp trang điểm đậm và trang phục với màu sắc rực rỡ gợi nhớ về những kép hát bội vang bóng một thời.

Trên bức tranh đó, nhóm nghệ sĩ điểm thêm nét chấm phá từ văn hóa tín ngưỡng dân gian với sự xuất hiện của hai con nghê - loài linh vật bản địa mang ý nghĩa tinh thần lớn đối với người Việt. Các vũ công đeo mặt nạ vẽ theo tranh cổ dân gian cũng diện những bộ áo tấc được may chuẩn theo tài liệu về Việt cổ phục.

Một ví dụ khác về việc quảng bá văn hóa dân tộc qua sản phẩm nghệ thuật là phân đoạn chơi đàn bầu của Soobin trong Trống cơm. Video ghi lại tiết mục đã được chia sẻ lên nền tảng mạng xã hội Trung Quốc, và khiến hàng trăm, hàng nghìn người đặt câu hỏi về chiếc đàn một dây kỳ lạ của nam ca sĩ người Việt. Trả lời câu hỏi của dân mạng xứ Trung, nhiều bạn trẻ đã tự hào giới thiệu về Độc huyền cầm (tên khác của đàn bầu) - nhạc cụ truyền thống của riêng Việt Nam.

Những đóa hoa chờ ngày nở rộ

Thời điểm màn trình diễn Trống cơm viral trên các nền tảng mạng xã hội, rất nhiều bạn trẻ đã đăng tải các video cover lại đoạn drop đàn bầu ở cuối ca khúc. Không chỉ đàn bầu, rất nhiều loại nhạc cụ truyền thống đã xuất hiện trong những video cover trên, như đàn nguyệt, đàn nhị, đàn tranh...

"Sao bỗng nhiên xuất hiện nhiều bạn trẻ chơi giỏi nhạc cụ dân tộc đến vậy?", một bình luận được viết ngay dưới video cover Trống cơm lên đến hàng triệu lượt xem.

Và câu hỏi trên cũng được một khán giả khác trả lời ngay lập tức: "Không phải bỗng nhiên họ xuất hiện, mà từ trước đến nay họ vẫn đợi cơ hội để được tự hào khoe tài hoa của mình".

Không chỉ nhạc cụ, những cô gái, chàng trai vốn theo đuổi dòng nhạc dân gian cũng tự tin thể hiện giọng hát hơn. Những bài hát đậm màu cổ truyền, lấy tứ từ văn học Việt Nam, hoặc gửi gắm những nét văn hóa vùng miền độc đáo cũng liên tục viral trên mạng xã hội.

Khán giả từng chứng kiến sự phổ biến của những bản nhạc được lấy cảm hứng từ văn học cổ như Nam Quốc Sơn Hà (Erik), Duyên âm, Bánh trôi nước (Hoàng Thùy Linh)... Phương Mỹ Chi cũng trở thành hiện tượng với loạt ca khúc lấy ý tưởng từ các bài học trong sách ngữ văn như Vũ trụ cò bay, Những ngôi sao xa xôi, Chiếc lược ngà...

Các phiên bản remix khác nhau của Cô đôi thượng ngàn - một bản nhạc quen thuộc trong Tín ngưỡng thờ mẫu Việt Nam - cũng liên tục gây chú ý, không chỉ phạm vi trong nước mà cả ở nước ngoài. Bản nhạc Giai điệu Việt Nam mình (Tác giả: Masew) với cách gieo vần, luyến láy, sử dụng từ ngữ đậm dân gian Bắc bộ cũng thu hút hàng trăm khán giả trẻ cover sau khi xuất hiện trong cuộc thi Miss Cosmo 2024.

Từ những khía cạnh trên, có thể thấy khán giả trẻ chưa bao giờ ngừng yêu và muốn tìm hiểu về văn hóa dân tộc. Họ luôn học hỏi, trui rèn không ngơi nghỉ, chỉ cần có cơ hội để thể hiện.

Nhìn chung, khát vọng xây dựng một nền nghệ thuật Việt Nam đầy tính tự tôn và tự hào tựa như một đóa hoa còn khép nụ, vẫn đang chờ ngày được bung tỏa, nở rộ và lan tỏa mạnh mẽ đến bạn bè năm châu.