'Cu Li không bao giờ khóc': Bản giao hòa giữa quá khứ và hiện tại

Cu Li không bao giờ khóc là bộ phim điện ảnh đầu tay của đạo diễn Phạm Ngọc Lân. Anh từng giành được thành công với các phim ngắn như Thành phố khác, Giòng sông không nhìn thấy, Một khu đất tốt...

Bộ phim theo chân bà Nguyện (NSND Minh Châu) trở về quê sau chuyến đi châu Âu, mang theo hũ tro cốt của chồng cũ và một con cu li nhỏ - kỷ vật cuối cùng của ông. Bộ phim là hành trình đối diện với ký ức quá khứ và những khúc mắc chưa được hòa giải.

Những thước phim không màu biết nói

Kể một câu chuyện nhuốm màu ký ức, đạo diễn Phạm Ngọc Lân chọn hai tone màu trắng đen để gợi cho người xem về những điều xưa cũ và tính phi thời gian.

Màu phim, kết hợp với sự xuất hiện của các diễn viên gạo cội như NSND Minh Châu, Thương Tín, NSƯT Thanh Hiền hay Quốc Tuấn như gợi lại ký ức về một thế hệ vàng của điện ảnh Việt.

Đạo diễn Phạm Ngọc Lân chia sẻ với 60 Giây: “Ban đầu, tôi hình dung phim sẽ sặc sỡ, đầy tính động với bối cảnh thành thị nhiệt đới. Khi viết lại kịch bản, nhận ra phim nói về thời gian, tôi chọn tông màu đen trắng như phim kinh điển vì những gì kinh điển sẽ trường tồn. Điều này cũng yêu cầu thay đổi cách dàn cảnh và blocking theo phong cách cổ điển hơn”.

Nhân vật bà Nguyện luôn cảm thấy xa lạ với thực tại và mắc kẹt trong quá khứ, khiến những khung hình không màu tự như thời gian bị ngưng đọng, làm nổi bật sự cô đơn, lạc lõng.

Những góc máy tĩnh không chỉ giúp người xem tập trung vào hình ảnh mà còn tạo cảm giác nhân vật bị "đóng băng" trong dòng thời gian. NSND Minh Châu sở hữu đôi mắt biết nói đầy ám ảnh nên những thước phim đơn sắc tập trung vào đôi mắt bà càng xoáy sâu vào nỗi cô đơn, hoang hoải của nhân vật.

Là một phim làm cho người Việt nên đạo diễn Phạm Ngọc Lân sử dụng nhiều yếu tố về hình ảnh, văn hóa gần gũi với người Việt Nam. Về phần văn hóa trong phim, Phạm Ngọc Lân nhấn mạnh với 60 Giây:

“Yếu tố kiến trúc, phong cảnh ảnh hưởng sâu sắc đến tâm lý con người. Ở miền Bắc, cách mọi người giao tiếp rất khác so với miền Nam. Đôi khi, lời nói ngọt ngào nhưng mang chút nặng nề của người Bắc có thể bị hiểu nhầm là cãi nhau nhưng thực ra lại chứa đựng tình thương. Điều này có lẽ bắt nguồn từ thời bao cấp, khi họ sống chung trong không gian chật hẹp, không có sự riêng tư, buộc phải chạm mặt nhau hằng ngày”.

Hành trình hòa giải với quá khứ

Dù được coi là phim nghệ thuật khiến khán giả Việt có phần dè dặt khi tiếp cận, nhưng cốt truyện của Cu Li không bao giờ khóc khá đơn giản và dễ nắm bắt. Hành trình của bà Nguyện từ châu Âu trở về Hà Nội, rồi theo con sông Hồng ngược lên sông Đà với thủy điện Hòa Bình chính là hành trình truy tìm những điều đã mất.

Trong phim ngắn Giòng sông không nhìn thấy, Phạm Ngọc Lân phác họa dòng sông như ẩn dụ cho sự trôi chảy không thể níu giữ của thời gian. Soi chiếu vào bộ phim này, chuyến đi của bà Nguyện chính là chuyến đi nương theo thời gian để tìm về quá khứ không thể vãn hồi, cố gắng níu kéo chúng nhưng phát hiện ra chẳng có gì là nguyên vẹn.

Với phim mới, đạo diễn Phạm Ngọc Lân xác nhận với 60 Giây: “Phim không dùng sự hồi tưởng, mà tạo cảm giác đi về quá khứ bằng cách kể qua nội tâm nhân vật thông qua hình ảnh ẩn dụ. Khi nhân vật trở về nguồn, đó cũng là hành trình tìm về quá khứ”.

Nhà sản xuất Nghiêm Quỳnh Trang chia sẻ thêm với 60 Giây về quá trình quay phim ở Hòa Bình:

“Chúng tôi phải lên Hòa Bình 3-4 lần để quay phim, trong đó có 2 lần chỉ để canh cảnh xả lũ. Ban đầu, Hoàng Hà (vai bồi bàn) đứng dưới gờ tường gần mặt nước trong ngày nước cạn, đối thoại với bà Nguyện ở phía trên như hai chấm điểm trò chuyện, nhưng thật ra là tự nói với chính mình. Dù cảnh quay không nguy hiểm, chúng tôi vẫn chuẩn bị đội hỗ trợ 10 người, diễn viên đóng thế và thiết bị bảo hộ đầy đủ để đưa Hà xuống, nhưng cuối cùng không sử dụng những cảnh này”.

Dẫu không tìm lại được quá khứ trọn vẹn, chuyến đi giúp bà Nguyện nhận ra sự dang dở của những điều đã qua và hướng mình về hiện tại.

Tại đám cưới Vân, bà làm lành với cô cháu gái bằng việc trao cho cô chiếc vòng cổ có chiếc nhẫn của mình.

Khi được hỏi về thông điệp của bộ phim, đạo diễn Phạm Ngọc Lân nói rằng bộ phim vốn là một nỗ lực mô phỏng sự phức tạp của thực tại, nơi mọi thứ không thể được đơn giản hóa thành ý nghĩa cố định. Do đó, mọi nỗ lực gói gọn tác phẩm nghệ thuật vào một thông điệp đều là sự lãng phí.

“Tôi muốn tạo ra một khoảng không đủ rộng để người xem tự chiêm nghiệm và hiểu theo cách của riêng mình, không bị định hướng hay gắn nhãn cảm xúc. Đồng thời, tôi hy vọng mọi người không mặc định rằng phim nghệ thuật hay đạt giải quốc tế thì khó xem. Hãy thử mở lòng với những dòng phim khác ngoài những gì bạn quen thuộc – điều đáng quý nhất là khi mỗi khán giả tự tìm thấy thông điệp cho mình”, anh bày tỏ với 60 Giây.

Cu Li Không Bao Giờ Khóc là nỗ lực níu giữ những giá trị mong manh trong guồng quay phát triển không ngừng của đô thị. Bộ phim khắc họa thế giới của những con người mắc kẹt trong quá khứ, lạc lõng giữa thực tại, mãi hướng về một “thiên thai” mơ hồ – thực chất chỉ là tuổi trẻ xa xôi.

Mặc dù chưa thể cạnh tranh với những phim ăn khách tại rạp, bộ phim vẫn góp phần làm phong phú thêm gương mặt của nền điện ảnh Việt Nam, nơi mọi tiếng nói nghệ thuật đều được trân trọng và lắng nghe.