Thế hệ xuống tiền chỉ vì thấy chán

"Tôi từ bỏ việc tiết kiệm một cách khắt khe để tận hưởng cuộc sống hiện tại. Trước đây, tôi nỗ lực để tích góp, nhưng mãi chẳng được bao nhiêu, lại luôn phải sống kham khổ, chắt bóp", Thanh Nhã (22 tuổi, TP.HCM), chia sẻ với 60giay.

Thanh Nhã vừa tốt nghiệp đại học và bước chân vào thị trường lao động. Với nhiều người, quan điểm này có thể bị xem là non nớt, song thực tế đây lại là nỗi trăn trở phổ biến của không ít người trẻ hiện nay.

Khủng hoảng kinh tế, lạm phát đã thúc đẩy xu hướng ngừng tiết kiệm, chuyển sang chi tiêu để “thoả mãn cảm xúc” ngày càng phổ biến trong giới trẻ. Tuy nhiên, khẩu hiệu "sống chỉ một lần" đôi khi bị lạm dụng như cái cớ cho sự tiêu xài hoang phí, phục vụ những nhu cầu không thực sự cần thiết.

Thích là mua

Theo một nghiên cứu của Ngân hàng Barclays (Anh), gần 55% người trẻ 18-34 tuổi thừa nhận đã chi tiêu vì cảm xúc, đặc biệt là trong những thời điểm cảm thấy căng thẳng hoặc mệt mỏi. Những sản phẩm được mua thường không nằm trong kế hoạch tài chính dài hạn, mà chỉ nhằm mục đích thỏa mãn cảm giác tức thời.

Một báo cáo khác từ Deloitte năm 2023 cũng chỉ ra rằng 40% người thuộc Gen Z đã chi tiêu nhiều hơn dự định trong năm qua do ảnh hưởng của cảm xúc.

Thanh Nhã chia sẻ cô "nghiện" cảm giác hồi hộp khi khui những chiếc túi mù, háo hức chờ đợi xem món đồ bên trong sẽ có hình dáng, màu sắc ra sao.

"Dù tan ca muộn, tôi vẫn dành thời gian xem livestream bóc túi mù. Thay vì mua về nhà, tôi thích bóc trực tiếp qua live. Những giây phút mua sắm này giúp tôi thoải mái và quên đi căng thẳng công việc", Nhã nói thêm.

Không riêng Thanh Nhã, nhiều người trẻ cũng sẵn sàng chi mạnh cho những chiếc túi mù hay các sản phẩm như blind box như Labubu, những món đồ mà thông tin chi tiết không được tiết lộ trước khi mua, để thỏa mãn sự hiếu kỳ.

"Đồ chơi hộp mù có thể không hữu dụng, nhưng chúng mang lại sự hào hứng và mới mẻ khi mở ra món đồ bất ngờ, hoặc đơn giản là giúp người chơi cảm thấy thư giãn", Thư Võ, người kinh doanh túi mù, giải thích với 60giay.

Xu hướng tìm kiếm sự thỏa mãn cảm xúc này đã đẩy ngành công nghiệp đồ chơi lên một tầm cao mới. Theo báo cáo của SCMP, nhờ chiến dịch quảng cáo nhắm đúng tâm lý người tiêu dùng, Pop Mart, nhà bán lẻ túi mù hàng đầu Trung Quốc, đã ghi nhận mức tăng trưởng doanh thu từ 120% - 125% trong quý 3/2024.

Tại Việt Nam, theo dữ liệu từ Metric, chỉ trong vòng 3 tháng gần nhất, người tiêu dùng đã chi 6,9 tỷ đồng để mua các sản phẩm Labubu qua 5 sàn thương mại điện tử, với giá bán dao động từ 200.000 đồng đến 22,3 triệu đồng tùy phiên bản.

Trong khi đó, Khánh Linh (24 tuổi, TP.HCM) cũng vừa đặt cho mình một chú thỏ bông Jellycat với giá 2,3 triệu đồng. Linh không quá thích gấu bông, song thấy mọi người trên mạng xã hội bàn tán, săn đón, cô cũng không ngại xuống tiền để thỏa sự tò mò.

"Tôi không biết thỏ bông Jellycat có thật sự 'vi diệu' như bạn bè nói hay không, nên tôi mua thử", Linh nói thêm.

Nhân viên văn phòng cho biết đôi khi cô thậm chí còn không nhớ được món hàng nào mình đặt trên sàn thương mại điện tử, chỉ đến khi shipper gọi giao hàng mới "tá hỏa".

Khi nỗi buồn dẫn đến chi tiêu

Theo các chuyên gia, cảm giác buồn chán, cô đơn hoặc thiếu kết nối vào ban đêm có thể dẫn đến hành vi tiêu tiền vô thức của người trẻ.

Những cảm xúc tiềm ẩn có vai trò quan trọng trong quá trình não bộ ra quyết định. Chúng tạo ra các tín hiệu, thường được gọi là “linh cảm”, thúc đẩy chúng ta hướng đến một quyết định cụ thể.

“Khi chán lướt Facebook hay xem phim, tôi sẽ vào các trang thương mại điện tử để xem có gì thú vị. Đêm đến, cảm giác thôi thúc phải 'chốt đơn' càng mãnh liệt, mỗi lần mua được món gì đó, tôi đều thấy thỏa mãn", Thùy Dương (21 tuổi, TP.HCM), chia sẻ.

Yếu tố “FOMO”, nỗi sợ bỏ lỡ cũng trở thành động lực mạnh mẽ kích thích hành vi mua sắm khi giới trẻ lo ngại rằng nếu không sở hữu những sản phẩm hay trải nghiệm các xu hướng đang thịnh hành, họ sẽ bị tụt lại phía sau.

Chính vì thế, những bài đăng hấp dẫn, hình ảnh đẹp mắt hay các quảng cáo được tinh tế thiết kế đều dễ dàng tác động đến tâm lý, khiến họ cảm thấy cần phải sở hữu những thứ người khác đang có.

Tuy nhiên, không ít người sau đó phải đối mặt với cảm giác tội lỗi, căng thẳng và hụt hẫng khi cơn hưng phấn ban đầu lắng xuống.

“Tôi đã chi khá nhiều cho mua sắm online, thậm chí có khi lên đến 5-6 đơn mỗi đợt sale, chủ yếu là quần áo và mỹ phẩm. Đôi khi mua những thứ chẳng mấy hữu ích, nhưng sau khi 'xuống tiền' lại thấy hối hận”, Thùy Dương nói thêm.

Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy, các quyết định tài chính vào ban đêm dễ bị chi phối bởi cảm xúc hơn.

“Các trang web mua sắm như Shopee, Lazada hay TikTok đều tung các chương trình ưu đãi hay voucher giảm giá vào đêm khuya. Tôi nghĩ đây cũng là một trong những chiến lược đánh vào tâm lý, kích thích mua hàng vào thời điểm người tiêu dùng trong tâm trạng bất ổn, chi tiền mà không thực sự suy nghĩ kỹ càng”, Thùy Dượng nhận định.

Theo nghiên cứu của Mastercard SpendingPulse, Gen Z là nhóm tiêu dùng có xu hướng mua hàng bốc đồng nhiều nhất, với hơn 70% thừa nhận rằng họ có những lần chi tiêu không có kế hoạch.

Tuy nhiên, bên cạnh việc mua sắm vô tội vạ, nhiều người trẻ cũng đang tích cực tìm kiếm trải nghiệm xã hội phong phú, làm mới bản thân.

Có một công việc ổn định và vài chuyến đi “ chữa lành” trong năm, Nhật Hạnh - nhân viên văn phòng làm việc ở TP. HCM, cho biết cô thấy việc trải nghiệm, đi du lịch, gặp gỡ bạn bè, và tận hưởng những niềm vui nhỏ trong cuộc sống mang lại nhiều giá trị hơn là con số trong tài khoản.

"Với tôi, cuộc sống là để cảm nhận, không chỉ để dành”, Hạnh nói thêm.

Việc chi tiêu theo cảm xúc có thể mang lại hạnh phúc tạm thời, nhưng sau đó thường gắn liền với những hậu quả tài chính. Nghiên cứu từ CNBC cho thấy 45% Gen Z đã rơi vào nợ nần vì chi tiêu bốc đồng, nhiều người phải đối mặt với nợ thẻ tín dụng, ảnh hưởng đến tiết kiệm và đầu tư.

Khảo sát của Credit Karma cũng cho biết gần 65% người trẻ hối tiếc về các quyết định mua sắm vì cảm xúc của họ.